نویسنده : شریف محسنی
آینده‌ی واقع‌بینانه تجارت الکترونیک ایران الهام‌بخش است، این حوزه همزمان فرصتهای بزرگ و تهدیدهای جدی رو در خودش جمع کرده. ترکیب این دو، مسیر چند سال آینده رو تعیین می‌کنه.
فرصتهای خوبی پیش روی فروشگاه های آنلاین است. موضوع تغییر رفتار خرید مردم که اتفاقا برگشت‌پذیر هم نیست رشد پایدار تقاضای آنلاین را در پی دارد باعث شده تا شاهد انفجار فروشگاه‌های کوچک و مستقل در شبکه های اجتماعی/ اقتصادی باشیم
از سوی دیگر توسعه پرداخت‌های دیجیتال مانند کیف‌پول‌ها، درگاه‌های بانکی، پرداخت‌های درون‌برنامه‌ای و زیرساخت‌های بانکی، مسیر خرید را روان‌تر کرده و میکنند و باعث افزایش اعتماد عمومی به خرید آنلاین شده است. خبر خوب این است که همزمان رشد استارتاپ‌های لجستیکی و پست خصوصی در حال رشد هستد
در مقابل نوسانات اقتصادی و تورم مانع بزرگی برای برنامه ریزی بلند مدت شده است و کسب وکارها باید دائما قیمت گذاری و استراتژی فروش خود را تغییر بدهند
مهمترین نگرانی فروشگاه های آنلاین زنجیره تامین کالا و یا تبلیغات نیست بلکه تقریبا همه آنها نگرانند چگونه کالای فروخته شده را بدون خرابی و مفقودی به دست خریداران خود برسانند. هزینهها، تأخیرها، و کیفیت نامتوازن خدمات حمل و نقل پستی، بدعهدی شرکتهای پستی رشد را کند می‌کند.
متغیر برای کسب‌وکارهای آنلاین گاهی پیش‌بینی‌پذیری رو کم می‌کنه.
لجستیک در ایران هنوز گلوگاه اصلی است
لجستیک در ایران هنوز گلوگاه اصلی است
هر تغییری در قوانین مالیاتی، نماد اعتماد، یا محدودیت‌های پلتفرمی می‌تواند کسب‌وکارها را غافلگیر کند هر تغییر سیاست یا محدودیت می‌تواند کل کسب‌وکار را مختل کند خصوصا کسب وکارهای مبتنی بر فضای مجازی که با موضوعاتی خارج از اراده و مدیریت خود مواجه هستند.
با این اوصاف ایران در آستانه‌ی یک رشد تدریجی اما پایدار در تجارت الکترونیک است.
برنده‌های آینده در این بازار و خصوصا حوزه تجارت الکترونیک کسانی هستند که:
- برند می‌سازند، نه فقط فروشگاه
- روی تجربه مشتری سرمایه‌گذاری میکنند
- کانال‌های فروش خود را متنوع میکنند
- لجستیک و عملیات را بهینه میکنند
- و از داده برای تصمیم‌گیری استفاده میکنند
صادقانه و با یک نگاه تحلیلی، باید گفت که اقتصاد ای‌کامرس ایران در یک نقطه‌ی جالب ایستاده؛ نه می‌شه گفت رشدش متوقف شده، نه می‌شه گفت بدون چالش پیش می‌ره. ترکیبی از فرصتهای بزرگ و محدودیت‌های ساختاریه.
مسیر رشد با توجه به میزان نفوذ بالای اینترنت و موبایل باعث شده خرید آنلاین برای بخش بزرگی از مردم تبدیل به عادت بشه، و افزایش اعتماد به خرید اینترنتی نسبت به ده سال پیش خیلی بیشتر شده. و باعث رشد کسب‌وکارهای کوچک و فروشگاه‌های اینستاگرامی شده و بازار از انحصار چند بازیگر بزرگ خارج شده است. افزایش استفاده از پرداخت‌های دیجیتال زیرساخت لازم رو تقویت کرده اما همچنان با چالش‌هایی روبرو است چالش‌های جدی مانند نوسانات اقتصادی و تورم که برنامه‌ریزی بلندمدت رو سخت می‌کنه. محدودیت‌های بین‌المللی باعث شده واردات، پرداخت ارزی و همکاری با پلتفرم‌های جهانی سخت باشه. مشکلات لجستیک مثل هزینه‌های پست، زمان تحویل و کیفیت خدمات هنوز مانع رشد سریع‌تره.قوانین متغیر برای کسب‌وکارهای آنلاین گاهی پیش‌بینی‌پذیری رو کم می‌کنه
پیش‌بینی من
با توجه به روندها، تجارت الکترونیک ایران در ۳ تا ۵ سال آینده همچنان رشد خواهد کرد، اما نه انفجاری؛ بیشتر رشد پایدار و تدریجی.
چند روند مهم که احتمالاً پررنگ‌تر می‌شوند:
- گسترش فروشگاه‌های کوچک و مستقل به کمک پلتفرم‌های ساده‌سازی مانند پک‌وان‌پست
- افزایش نقش شبکه‌های اجتماعی در خرید
- رشد پرداخت‌های دیجیتال و کیف‌پول‌ها
- تمرکز بیشتر روی لجستیک هوشمند
- افزایش رقابت در حوزه سوپرمارکت آنلاین و کالاهای تندمصرف
به نظرم آینده‌ی این بخش از اقتصاد ایران روشنه، اما نیاز به بلوغ زیرساختی و ثبات اقتصادی داره تا پتانسیل واقعی خودش رو نشون بده.
آمار رسمی و یکپارچه برای بازار تجارت الکترونیک ایران کم است و گزارش‌های بین‌المللی اعداد بسیار متفاوتی ارائه میکنند؛ مثلاً برای سال ۲۰۲۴ بعضی منابع حدود ۳ میلیارد دلار و بعضی دیگر حدود ۱۷ میلیارد دلار را به‌عنوان اندازه بازار ذکر میکنند
برای اینکه تصویر مقایسه‌ای شفاف‌تری داشته باشیم، من از شاخص نسبی (Index) استفاده می‌کنم:
فرض می‌کنیم سال 1398 = عدد ۱۰۰ و بقیه سال‌ها را نسبت به آن می‌سنجیم. مرجع آمارهای سایت تحقیقاتی ایی کامرس دیتا بیس است. Research and Markets ecdb.com
جدول مقایسه‌ای ۵ سال گذشته تا ۵ سال آینده (شاخص نسبی)
سال | وضعیت | شاخص اندازه بازار 100=1398 | توضیح روند کلی |
1398 | گذشته | ۱۰۰ | نقطه‌ی مبنا؛ شروع رشد جدی قبل از کرونا |
1399 | گذشته | ۱۳۰–۱۴۰ | جهش به‌خاطر کرونا و قرنطینه‌ها |
1400 | گذشته | ۱۵۰–۱۶۰ | ادامه رشد، اما با شیب کمتر نسبت به 1399 |
1401 | گذشته | ۱۶۰–۱۷۰ | تثبیت رشد؛ فشار تورم و نوسان اقتصادی |
1402 | گذشته | ۱۷۰–۱۸۰ | رشد ملایم؛ بلوغ نسبی بازیگران بزرگ |
1403 | حال/مرجع | ۱۸۰–۱۹۰ | بازار بزرگ‌تر از 1398، اما رشد نه انفجاری |
1404 | آینده | ۱۹۵–۲۰۵ | پیش‌بینی رشد سالانه حدود ۵–۱۰٪ |
1405 | آینده | ۲۰۵–۲۲۰ | توسعه تدریجی زیرساخت لجستیک و پرداخت |
1406 | آینده | ۲۲۰–۲۳۵ | رقابت شدیدتر، تمایز بر پایه برند و تجربه کاربر |
1407 | آینده | ۲۳۵–۲۵۰ | رشد پایدار، نه انفجاری؛ نفوذ بیشتر در شهرهای کوچک |
یک نگاه عددی تقریبی به اندازه بازار
با وجود اختلاف منابع، می‌شود یک تصویر کلی این‌طوری ترسیم کرد:
1398: چند میلیارد دلار (مبنای شاخص ۱۰۰)
1403: فقط خرده‌فروشی آنلاین یا کل B2C بین حدود ۳ تا ۱۸ میلیارد دلار برآورد شده است.
تا 1408: بعضی گزارش‌ها رشد سالانه حدود ۵ تا ۱۰ درصد را برای بازار ایران پیش‌بینی میکنند.
برداشت تحلیلی از این روند
۵ سال گذشته:
رشد سریع در دوران کرونا، بعد از آن ورود به فاز بلوغ نسبی و رقابت شدیدتر.
۵ سال آینده:
احتمالاً با رشد پایدار، اما نه انفجاری روبه‌رو هستیم؛
برنده‌ها کسانی‌اند که روی برند، تجربه کاربر، داده و لجستیک سرمایه‌گذاری کنند، نه فقط روی قیمت.